Speak
ëres ladines - Endometriosa: na maratia
ascognüda tl’ambria
ascognüda tl’ambria
// Lucia Piccolruaz //
Sce an pënsa a diesc ëres che an conësc á, do les statistiches, öna de chëstes l’endometriosa, na maratia cronica che é ciamó aldedaincö massa püch conesciüda.

Tratan le mëis de merz vëgnel metü a jí a livel internazional na campagna de sensibilisaziun sön l’endometriosa. Da ponsé che i sintoms é bele en pert gnüs documentá da Hyppocrates tl IV secul dan Gejú Crist, él ciamó na gran locia de conescënza tla sozieté.
“N dolur che vëgn sotvaluté, smendrí y cinamai ridicolisé” nes cunta E., n’ëra che do 24 agn á ciafé la dërta diagnosa. “Tl mëteman ne êl gnanca mia uma che me cherdô, tröc me dijô che al é normal avëi me, che dötes les ëres patësc, che i dess tó ite na pilora o cinamai porvé da avëi mituns. Al ê valgügn che me damanâ, coienan, sciöche i ess fat da sté de pert, sce i â bele sëgn n te me”.
L’endometriosa ne é indere nia les mestruaziuns: l’endometrium, n tesciü intern dla mere, se desleria sura chësc organ fora y pó se inflamé y mëte man da sangoné, portan a conseguënzes desvalies.
Dlungia le me fisich él ince le pëis psicologich y finanziar da porté: “Por rové a avëi na diagnosa y insciö la dërta cura, ne él nia ma passé n gröm de agn, mo i á porvé fora n gröm de cures che ne á nia jové y spenü n gröm de scioldi danter ejams, medejines y onorars dles doturies/di doturs”, insciö E..
Le ziclus dl’ëra y döt ci che alda lapró á rapresenté por tröc agn n taboo te nostes valades y ince aldedaincö él val’ che an ascogn o che an ne dess nia dí fora. Taboo é döt ci che an ne conësc nia avisa, propi porchël é la campagna de sensibilisaziun tan de valüta: ara respogn a domandes che tröpes ëres se fej, cun respostes tleres. “No, al ne é nia normal avëi tres tan me dal mëis. Al ne é nia ma te osc ce y al ne dess nia gní sotvaluté”. Al é important por sostigní dötes chëres ëres che se mirita na diagnosa y sciöche al é scrit sön i jorantins, él doturies y doturs spezialisá che pó daidé.
Ci podunse pa nos fá?
I aratun che informé sides na responsabilité coletiva. Vignöna y vignun pó fá süa pert. An dess ciaré da desfanté chësc taboo, da nen baié, ascuté sö y ofrí sostëgn. Nia smendrí le me, mo ti dé n inom, a na manira che le dolur ne vëgnes mai plü normalisé.
“N dolur che vëgn sotvaluté, smendrí y cinamai ridicolisé” nes cunta E., n’ëra che do 24 agn á ciafé la dërta diagnosa. “Tl mëteman ne êl gnanca mia uma che me cherdô, tröc me dijô che al é normal avëi me, che dötes les ëres patësc, che i dess tó ite na pilora o cinamai porvé da avëi mituns. Al ê valgügn che me damanâ, coienan, sciöche i ess fat da sté de pert, sce i â bele sëgn n te me”.
L’endometriosa ne é indere nia les mestruaziuns: l’endometrium, n tesciü intern dla mere, se desleria sura chësc organ fora y pó se inflamé y mëte man da sangoné, portan a conseguënzes desvalies.
Dlungia le me fisich él ince le pëis psicologich y finanziar da porté: “Por rové a avëi na diagnosa y insciö la dërta cura, ne él nia ma passé n gröm de agn, mo i á porvé fora n gröm de cures che ne á nia jové y spenü n gröm de scioldi danter ejams, medejines y onorars dles doturies/di doturs”, insciö E..
Ciodí él pa tan important da nen baié?
“Da ponsé zoruch me essi dejidré trö plü conescënza. Canche la ginecologa me â dit ti agn ‘90 che i â l’endometriosa, ne âi mai aldí chësta parora, i ne conesciô degügn che l’â y tl mëteman ne l’âi nia tuta tan söl scerio. I ne â nia n gran me, mo n flus bindebó pesoch”, nes cunta O., n’atra porsona che é gnüda operada por varí chësta maratia.Le ziclus dl’ëra y döt ci che alda lapró á rapresenté por tröc agn n taboo te nostes valades y ince aldedaincö él val’ che an ascogn o che an ne dess nia dí fora. Taboo é döt ci che an ne conësc nia avisa, propi porchël é la campagna de sensibilisaziun tan de valüta: ara respogn a domandes che tröpes ëres se fej, cun respostes tleres. “No, al ne é nia normal avëi tres tan me dal mëis. Al ne é nia ma te osc ce y al ne dess nia gní sotvaluté”. Al é important por sostigní dötes chëres ëres che se mirita na diagnosa y sciöche al é scrit sön i jorantins, él doturies y doturs spezialisá che pó daidé.
Ci podunse pa nos fá?
I aratun che informé sides na responsabilité coletiva. Vignöna y vignun pó fá süa pert. An dess ciaré da desfanté chësc taboo, da nen baié, ascuté sö y ofrí sostëgn. Nia smendrí le me, mo ti dé n inom, a na manira che le dolur ne vëgnes mai plü normalisé.

